Yazılı Edebiyat (Göktürk Yazıtları, Uygur Metinleri)

Bu dönem Göktürkler ve Uygur dönemi eserlerini kapsar. Mezar taşlarından oluşan kitabeler ile Uygur hanlıklarından kalan ve daha çok Buda ile Mani dinlerine ait eserler vardır.

Yazıtlara “bengü taşlar” da denmektedir. Bengü taş; ebedî, sonsuz taş demektir. Özellikle kağanların ve devletin ileri gelenlerinin ölümünden sonra, onlar adına bir anıt yaptırmak, Göktürklerde bir gelenek hâlini almıştır. Diktirilen taşlar üzerine kağanlar istediklerini yazmış, bütün milletin ona göre davranmasını istemişlerdir. Kağanlar, bu sözlerin taşlar üzerinde ebedî olarak kalacağını ve Türk milletinin sonsuza kadar bunlardan ders alacağını düşünmüşlerdir. Göktürklerden sonra Uygurlar bu geleneği devam ettirmişlerdir.

Bu yazıtlar bulundukları yerlere göre dört grupta toplanır: Moğolistan, Yenisey, Talaş ve Kazakistan bengü taşları. Bunlar içinde Moğolistan’da bulunan Göktürklere ait Orhun Anıtları ve Uygurlara ait Yenisey Yazıtları önemlidir. Bu dönemi Göktürk ve Uygur dönemi eserleri olarak iki grupta inceleyebiliriz:

1. Göktürk (Orhun) Yazıtları

Göktürk Yazıtları (Orhun Abideleri), Göktürklerin ünlü hükümdarı Bilge Kağan devrinden kalma, yazılı, dikilitaşlardır. Kültigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilen bu anıtlar konu ve dil bakımından önemli eserlerdir. Abidelerin yazarı Yollug Tigin’dir. Doğu Göktürk tarihi ile ilgili bilgiler içerir. Söylev türündedir. Türk tarihi, Türk toplumunun yaşam biçimi, dünya görüşü ile ilgili bilgiler içerir. Kitabelerin bir yüzü Göktürk alfabesiyle, bir yüzü Çince yazılmıştır. Kitabeleri 1893’te Wilhelm Thomsen çözmüştür.

Orhun Abidelerinin yazıldığı Göktürk alfabesi 38 harflidir. Bu alfabede 4 sesli. 9 birleşik. 25 de sessiz harf bulunmaktadır. Göktürk alfabesi, Türklerin ulusal alfabesidir. Göktürk yazısı sağdan sola, yukarıdan aşağıya doğru bitiştirilmeden yazılır. Sözcükleri ayırmak için genellikle iki nokta konur.

Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtlarında metinler, yukarıdan aşağıya doğru yazılmış ve satırlar sağdan sola doğru dizilmiştir. Göktürk alfabesi, büyük ünlü (sesli) uyumu dikkate alınarak düzenlenmiş bir alfabedir.

Tonyukuk Anıtı: 724-726 yılları arasında dikilmiştir. Bu anıtı diktiren ve üzerindeki yazılan yazdıran Bilge Tonyukuk’tur. Anıtta Türk milletinin Çin tutsaklığından kurtuluşu ve İlteriş Kağan zamanında Göktürklerin Oğuzlarla, Kırgızlarla ve Çinlilerle yaptığı savaşlar anlatılmakta; bütün bu olaylarda Bilge Tonyukuk un rolü özellikle belirtilmektedir.

Bilge Tonyukuk, başvezirlik ve başkumandanlık yapmış olan büyük bir siyasetçidir. Göktürk devletinin politikasına uzun zaman yön vermiş, akıllı ve hikmet sahibi bir devlet adamıdır. Bilge Tonyukuk, aynı zamanda edebiyatımıza hatıra türünün ilk temsilcisi ve ilk Türk tarihçisidir. İki parça hâlindeki anıtında, içinde bulunduğu olayları sade ve sanatsız bir şekilde, halk diliyle anlatmıştır. Olayları sözü uzatmadan, ana çizgileriyle vermiş; yeri geldikçe milletin ders alması için öğütlerde bulunmuştur. Zaman zaman atasözlerine ve deyimlere başvurmuştur.

Kültigin Anıtı: 732’de Türk kağanı Kültigin için Yollug Tigin tarafından yazılmıştır. Anıtta kağanın ölümü ve adına düzenlenen yas töreni anlatılmıştır.

Bilge Kağan Anıtı: 735’te dikilmiştir. Bilge Kağan’ın yiğitlikleri ve Türk milletine iletmek istediği mesajlar anıtın içeriğini oluşturur. Anıtta Bilge Kağan’ın ağzından devletin nasıl büyüdüğü anlatılmıştır.

Göktürk Yazıtlarının Önemi ve Özellikleri

  • Göktürk Yazıtlarını (Orhun Abideleri), Türkçenin yazılı en eski kaynağıdır.
  • Günümüzün birçok sözcüğü, ilk haliyle bu yapıtlardadır.
  • Bu yazıtlar, Türk tarihine ışık tutan önemli belgelerdir.
  • Göktürk Yazıtları, bir hakanın, halkına hesap vermesi, halkın devlete, millete karşı görevlerinin hatırlatılması, düşmanın entrikalarına nasıl karşılık verileceğinden söz edilmesi ve Türklerin yüksek ahlak ve seciyesinin anlatılması açısından önemlidir.
  • Bu anıtlar Türk adının, Türk milletinin isminin geçtiği ilk Türkçe metindir. Türk tarihinin taşlar üzerine yazılmış ilk belgesidir.
  • Türk hitabet sanatının erişilmez bir şaheseridir.
  • Yalın Türkçenin önemli örnekleridir.
  • Türk dilinin kaynağı, Türk yazı dilinin başlangıcının bilinmeyen dönemlere kadar gittiğinin delilidir.
  • Eski Türkçe döneminin en önemli eserleridir.
  • Türk dilinin ilk yazılı belgeleridir.
  • II. Göktürk (Kutluk) devleti döneminde dikilmiş olup, I. Göktürk devletinin tarihi anlatılır.
  • İlk siyasetname örneğidir.
  • İçinde “Türk” kelimesinin geçtiği ilk metindir.
  • 38 harften oluşan Göktürk alfabesi ile yazılmıştır.
  • Günümüzde Moğolistan sınırları içerisindedir.
  • Yazarı Yolluğ Tigin’dir.
  • “Türk” adının geçtiği ilk yazılı belge ve Türk edebiyatının ilk yazılı örnekleri olan Göktürk abidelerindeki yazılar 1893 yılında Prof. Thomsen ve Radloff tarafından okunmuştur.

Göktürk Yazıtlarının Dil Özellikleri

  • Göktürk yazıtlarındaki düzyazı, o zamanki Türkçenin en yüksek anlatım özelliklerini taşır.
  • Şiirsel bir anlatımla oluşturulmuştur.
  • Bugünkü düzyazıya örnek olacak bir cümle yapısı; duru, açık, yalın, destansı bir söyleyişi vardır.
  • Dil, yabancı etkilerden uzaktır.

Göktürk Yazıtlarının Bulunduğu Yer

Orhun Yazıtları, Moğolistan’ın kuzeyinde, Baykal gölünün güneyinde, Orhun ırmağı vadisindeki Kocho Tsaidam Gölü yakınlarındadır. Bu yazıtlardan Kül Tigin ve Bilge Kağan Anıtları, Kocho Tsaidam bölgesindeki Orhun Irmağı civarında; Bilge Tonyukuk Anıtları ise, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarından yaklaşık 360 km uzakta, Tola Irmağı’nın yukarı yatağındaki Bayn Tsokto (Bayn Çokto) bölgesindedir.

Bilge Kağan Anıtı’nın Doğu Cephesinden

Biriye Tabgaç budun yağı ermiş. Yırıya Baz Kağan Tokuz Oğuz budun yağı ermiş. Kırkız Kunkan Otuz Tatar Kıtany Tatabı kop yağı ermiş. Kangım kağan bunca … kırk artukı yiti yolı sülemiş, yigirmiş süngüş süngüşmiş. Tengri yarlıkaduk üçün illigig ilsiretmiş, kaganlıgıg kagansıratmış, yagıg baz kılmış, tizligig sökürmiş, başlıgıg yükündürmiş. Kangım kağan anca ilig törüg kazganıp uça barmış.

Türkiye Türkçesi’yle

Güneyde Çin milleti düşman imiş, Kuzeyde Baz Kağan. Dokuz Oğuz kavmi düşman imiş. Kırgız, Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtay, Tatabı hep düşman imiş. Babam kağan bunca … kırk yedi defa ordu sevk etmiş, yirmi savaş yapmış. Tanrı lütfettiği için illiyi ilsizletmiş, kağanlıyı kağansızlatmış, düşmanı tâbi kılmış, dizliye diz çöktürmüş, başlıya baş eğdirmiş. Babam Kağan öylece ili, töreyi kazanıp, uçup gitmiş.

2. Uygur Metinleri

Göktürk devletinin yıkılmasından sonra kurulan Uygur hanlıklarından kalma eserlerdir. Daha çok Buddha ve Mani dininin esaslarını anlatan metinlerdir. Bunlar Turfan yöresinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Uygurların kâğıda kitap basma tekniğini bildikleri anlaşılmaktadır. Dönemden kalma birçok hikâyenin yanında “kökünç” denilen bir tür ilkel tiyatro eserleri de vardır. Uygurlar bu eserleri 14 harfli Uygur alfabesiyle yazmışlardır.

Uygurlara ait metinler, üslup ve hikâye ediş bakımından Göktürk Yazıtlarına benzer. Ancak Kül Tigin ve Bilge Kağan Anıtı’ndaki yüksek heyecan, millî şuur ve lirizm Uygurlara ait yazıtlarda pek görülmez. Uygur yazıtları çoğunlukla mezar taşı olarak dikilmiştir.

Bu taşların bazıları birkaç kelimelik, çoğu 5-10 satırlıktır. İçlerinde 10 satırı geçenleri de vardır. Yenisey bengü taşları sade ve abartısız bir dille yazılmıştır. Çoğunlukla yazıt sahibinin kendi ağzından kısa özgeçmişi ve aile bireylerine, akrabalarına, arkadaşlarına, hükümdarına, ülkesine ve milletine doyamadan bu dünyadan ayrıldığını anlattığı yazıtlarda oldukça içten bir söyleyiş vardır.

Uygurlara ait yazıtlardan ilki, Uygurların ikinci hükümdarı Moyunçur adına dikilmiştir. Moğolistan’ın Sine Usu Gölü civarında bulunan yazıt, Kutlug Bilge Kül ve Moyunçur devirlerinden bahsetmektedir.

Uygurların ikinci devresinde ortaya konan eserlerde, önemli değişiklikler görülür. Her şeyden önce Göktürk yazısı bırakılmış, Soğd alfabesiyle eserler verilmiştir. Bu devirde daha çok Budizm ve Manihaizm dinlerine ait eserler ağır basmaktadır.

Bunlardan başka Altun Yaruk ile İki Kardeş Hikâyesi, özel bir değere sahiptir. Altun Yaruk’ta Budizm inancının temel kurallarından söz edilmektedir. Sekiz Yükmek adını taşıyan metin, kelime zenginliği bakımından dikkati çekmektedir. Metinde açık bir ifade hâkimdir.

Ayrıca Bkz. Uygur Metinleri

151 Yorum Var: “Yazılı Edebiyat (Göktürk Yazıtları, Uygur Metinleri)

  1. Ben 10. sınıf öğrencisiyim. Ödev olarak bu konuyu sınıfta sunacağım. Acaba bu bilgiler yeterli midir yoksa daha ayrıntılı bilgi edinmeli miyim?

    1. Merhaba,

      Tabi ki bu bilgiler yeterli, fakat sen yine de birkaç kaynaktan yararlanmaya çalış.

      İyi çalışmalar…

  2. İlgilendiğiniz için çok teşekkür ederim.
    Sunumu hazırladım. Umarım öğretmen de beğenir.
    Ayrıca gerçekten de çok güzel bir site.. Emeğinize teşekkürler :)

  3. allah sizden razı olsun sayenizde edebiyat odevlerimizi rahatca yapıyoruz bütün öğretmenlerimizin eline sağlık …

  4. Sınava gireceğim ama bu bilgiler bir sınav için yeterli mi? Hocamız biraz kazık soruyor da :)

  5. Merabalar hocam. Sınavda Orhun Abidelerinin Türk Edebiyatı tarihi için önemini soracak. Acaba kısa bir bilgi verir misiniz? Şimdiden teşekkürler. :)

  6. Ben de edebiyat öğretmeni olacağım inşallah 1 senem kaldı. Gerçekten emeksiz yemek olmuyor, öğrencilere tavsiye dersinize iyi çalışın ve sorumluluklarınızı yerine getirin, unutmayın severseniz sevilirsiniz…

  7. Dönem ödevim var İslamiyet öncesi Türk edebiyatından her konuyu bitirdim, bir bu kaldı. Buradaki bilgiler yeter mi yoksa daha araştırsam mı?

  8. Elinize sağlık. Çok yararlı ve açıklayıcı bilgiler. Bunların altında ayrıca bu metinleri ve açıklamalarını da görebilirsek çok daha zengin bir içerik haline gelecektir. Saygılarımla…

  9. Sınıfta yapacağım sunum için hepsini yazmadım bana önemli gelen yerleri yazdım bir sakıncası var mı?

  10. Ben 9.sınıfım ama bu konuyu dil anlatımda görüyoruz. Göktürk Yazıtları bunlar mı oluyor?

    1. Evet bunlar. Göktürk Yazıtları, Türk dilinin yazılı ilk belgeleri olduğu için Dil ve Anlatım dersinde de gösteriliyor.

  11. Yenisey Kitabeleri yıl olarak Orhun Abideleri’nden önce yazılmasına rağmen neden Orhun Abideleri ilk yazıt olarak kabul edilmektedir?

    1. Çünkü tam okunamamış ve edebi bir Türkçeyle yazılmamıştır.

  12. Hocam ellerinize sağlık, konuyu tek seferde geçmişsiniz. Sabahtan beri böyle güzel konuyu bir arada bulamadım teşekkür ediyorum.

  13. Allah razı olsun çok teşekkürler. Sayenizde edebiyatı sevdim. Ne fazlası ne eksiği tam gerekli bilgiler. Çok teşekkürler. :))

  14. Bana Büyük Hun İmparatorluğunun, Uygurların ve Göktürklerin toprak yönetimi hakkında bilgi verir misiniz lütfen? :)

  15. Ben her zaman ödevimi bu siteden yapıyorum, gerçekten çok güzel emeğiniz için çok teşekkürler.

  16. Merhaba edebiyat öğretmeni, ben 6.sınıf öğrencisiyim ödevim Göktürk dönemi, Uygur dönemi ve Hun İmparatorluğu. Bunu öğretmene versem olur mu?

    1. Bunlar edebiyat dersinin konusudur. Senin aradığın ise galiba tarihle alakalı.

  17. Bilgiler çok güzel ama çevirileri ile çözümleme çalışmalarını kim yapmış bunun hakkında kısa bir bilgi verir misiniz?

  18. Bana göre harika bir bilgi fakat aradığım konuyu bulamadım, bana pek yardımcı olamadınız yine de teşekkürler.

  19. Yanlış bilgi vermişsiniz. Yenisey yakınlarında da yazıtlar bulunmuştur. Ancak bu yazıtlar bir metin oluşturabilecek kadar büyüklükte olmadığı için sayılmamıştır.

  20. Yenisey Yazıtları tarihsel kronoloji açısından daha eski olmalarına karşın dünya bilimi onların Türklere ait olduğunu kabul etmemekte. Ayrıca bahsi geçen Yenisey yazıtlarına metin demek vicdani değil sonuçta mezar taşları. Tonyukuk anıtındaki sözcüklerin etimolojik yapısını bilse bilse rahmetli Reşit Rahmeti Arat bilir öyle bir eser vermiş mi bakmak lazım.

    Orhon Yazıtlarının Metin dilbilimsel Yapısı
    Yazar : Leyla Subaşı Uzun
    Yayıncı : Simurg Kitapçılık ve Yayıncılık

    Bu kitabı bulman işine yarar.

    Hun imparatorluğu zamanından günümüze ancak destanlar Oğuz Kağan Destanını HUN imparatorluğuyla ilişkilendirebilirsiniz.
    Göktürk Abideleri ve Yenisey yazıtlarını da eklerseniz ödeviniz konuyu yakalamış olacaktır.

  21. Hocam ben 10. sınıf öğrencisiyim, bu konu benim performans ödevim sizce yeterli midir?

  22. Merhaba, ben Türk Dili ve Edebiyatı 3. sınıf öğrcisiyim. Göktürklerin bengü taşlar üzerine yazı yazma ile ilgili söyledikleri sözleri yazabilir misiniz?

  23. Performans ödevi olarak bu konuyu yaptım, burada bulunan her şeyi yazdığım halde hoca yetersiz olmuş dedi.

  24. Peki Göktürk harfleriyle Türkçe yazılabilen ilk metin hangisi? Şimdi Bilge Kağan mı, Kültigin mi, Tonyukuk mu teşekkür ederim şimdiden.

  25. Hoca Göktürk Yazıtları ile ilgili performans ödevi verdi, Uygur metinlerini yazmama gerek var mı acaba? Sunum yapacağım da bir de ezberleyeceğim. :(

  26. Bilgiler harika ama Uygur metinlerinin orijinal hali ve Latin haline çevirisini de paylaşır mısınız?

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.