Türk Edebiyatının Dönemlere Ayrılmasındaki Ölçütler

Sponsorlu Bağlantılar

Toplumun yaşadığı coğrafi çevre, toplum hayatında meydana gelen siyasal ve toplumsal gelişmeler edebiyatı doğrudan ilgilendirir.

Savaşlar, göçler, din ve medeniyet değişiklikleri edebiyata farklı biçimlerde yansır. Bazen bunlar mevcut edebiyatın içeriğini ve özelliğini değiştirebilir. Bunun sonucunda edebiyat tarihinde dönemler meydana gelir.

Türk edebiyatı, başlangıçtan günümüze kadar üç farklı medeniyetin (Göçebelik, İslamiyet, Batı) etkisinde gelişmiştir.

Türk edebiyatında; İslamiyet öncesinde (destan döneminde) kavmi özellikler, İslamiyet etkisindeki (dini) dönemde dinin, Batı uygarlığı etkisindeki (modern) dönemde akıl ve mantığın etkisi çoktur.

Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasında kullanılan ölçütler şunlardır:

  • Din değişikliği,
  • Lehçe ve şive farklılıkları,
  • Kültürel değişim,
  • Coğrafi değişim

1. Din Değişikliği

İslamiyet’in kabul edilmesinden önce de Türklerin birkaç defa din değiştirdiğini biliyoruz, önce büyü ve sihre dayalı Şamanizm inancına mensup olan bazı Türk boyları daha sonra Mani ve Budha (Buda) dinlerine girmişlerdir. Şüphesiz bu değişiklik edebi eserler üzerinde de tesirini gösterir. Nitekim Göktürk Kitabelerinde ve eski Türk destanlarında bir Gök Tanrı’dan bahsedilirken Mani ve Budha dinleriyle ilgili metinlerde daha farklı bir inanç sisteminin övgüsü yapılmaktadır.

Edebiyatımızda asıl köklü değişiklik 10. yüzyıldan itibaren İslamiyet’in kabul edilmesiyle kendini göstermiştir. Başta Karahanlı Devleti olmak üzere Gazneliler, Harzemşahlar ve Selçuklular bünyesinde yeni ve güçlü bir edebiyatın başladığı görülür. Bu değişiklik sadece edebiyatla sınırlı kalmamış; resim, minyatür, ağaç işlemeciliği ve mimaride de kendini göstermiştir. Hatta hat sanatı gibi yeni bir sanatın da başlangıcı olmuştur.

XI. ve XII. yüzyıllarda Müslüman Araplar ve İranlılarla iyi ilişkiler kuran Müslüman Türkler, artık İslam medeniyeti dairesinde yer alacaklardır. Edebi, kültürel ve siyasi alanlarda karşılıklı etkileşime ve İslam’ı inanca bağlı olarak yeni dünya görüşünün ifadesi olan bir edebiyat başlamıştır. Bu edebiyat gelişerek Tanzimat dönemine kadar devam etmiştir. Bu, şekil, muhteva ve gaye değişikliğini dikkate alarak, edebiyatımızın X. yüzyılda öncesini ve sonrasını kendi ölçüleri içinde inceliyoruz.

2. Lehçe ve Şive Farklılıkları

Asya’nın ve Avrupa’nın çeşitli bölgelerinde başlayıp gelişen Türk edebiyatlarını birbirinden ayıran yalnızca şekil, muhteva ve gaye farklılığı değildir, önemli bir faktör daha vardır ki, bu da edebi eserin asıl malzemesi olan dilde ortaya çıkmaktadır. Bu farklılıklara lehçe veya şive farklılığı denir.

Bir dilin bilinemeyen bir dönemde ayrılan kollarına lehçe denir. Türkçenin Yakutça ve Çuvaşça olmak üzere iki lehçesi vardır. Yakut ve Çuvaş Türkçeleriyle, Türkiye Türkçesi arasında büyük ses, kelime ve şekil farklılıkları mevcuttur.

Bir dilin takip edilebilen tarihi seyri içinde ayrılan kollarına ise şive denir. Türkçenin tarihi gelişimi tam olarak 8. yüzyıldan itibaren takip edilebilmektedir. Bu nedenle elimizde bulunan ilk yazılı örnekler (Orhun Kitabeleri) esas alınmıştır. Bu eserler Göktürk alfabesiyle yazılmış olup, Eserlerin dili ise Göktürkçe (Köktürkçe)dir. Şiveler arasındaki ayrılıklar, kelimelerin yapı, çekim ve fonetik (ses) özellikleriyle ilgili farklılıklardan kaynaklanmaktadır. Bu farklılıklar dikkate alınarak Türkçenin birkaç çeşit tasnifi (sınıflandırılması) yapılmıştır.

Çağdaş Türk edebiyatlarını; Azerbaycan Türk edebiyatı, Kırgızistan Türk edebiyatı, Kazak Türkleri edebiyatı, Özbekistan Türk edebiyatı şeklinde birbirinden ayırırken kullanılan kıstas, bu edebiyatların farklı coğrafyalarda oluşan değişik şivelere ait olmalarıdır.

3. Kültürel Değişim

Kültür, bir milletin dil, din, duygu, düşünce ve yaşayış tarzındaki bütünlüktür. Bunlarda başlayan değişme, kültürel farklılaşmayı ortaya çıkarır. Türkler, İslamiyet öncesinde atlı-göçebe hayat tarzını sürdürmekteydiler. Bu hayat tarzı, yerleşik hayata geçişle birlikte terk edilirken, ‘bozkır kültürü’ olarak adlandırdığımız bu kültür de yavaş yavaş terk edilmiştir. İslamiyet’i kabul eden Türkler, bu dini inancın kabullerine ters düşmeyen bazı geleneklerini de sürdürmüşlerdir.

Uzun bir dönemde değişime uğramayan Türk – İslam kültürü, etkisini edebi alanda da göstermiştir, İslamiyet’in kabulünden Tanzimat dönemine kadarki Türk edebiyatında dini muhteva her zaman ağırlıklı olmuştur. Tanzimat döneminde ise, edebi eserlerin şeklinde ve muhtevasında büyük değişmeler olmuştur. Gerek Tanzimat Fermanında (1839), gerekse onun tamamlayıcısı niteliğindeki Islahat Fermanı’nda (1856) ifade edilen siyasi, askeri, ekonomik ve diğer alanlardaki değişiklikler doğrudan Batı medeniyeti esas alınarak düzenlenmiştir. Bu durum devletin Batı medeniyeti dairesine girmeyi resmi bir politika haline getirmesi demektir. Yapılan çalışmalar kısa zamanda meyvesini vermiş; devlet, halkıyla ve yönetimiyle hızlı bir değişim sürecine girmiştir. Sanatkâr da kendi alanıyla ilgili yenilikleri ülkesin taşımaya başlamıştır. İstanbul’da sosyal hayat değişmiş, sanat eserleri kendi malzemesinin oluşumunda etkili olmaya başlamıştır. 10. yüzyıldan itibaren Acem ve Arap edebiyatlarının etkisiyle ve İslami düşünceye dayalı olarak başlayıp daha sonra milli bir hüviyet kazanan yazılı Türk edebiyatı, bu kez Batı medeniyetinin ve Fransız edebiyatının etkisiyle 1860’lı yıllardan sonra yavaş yavaş yeni bir çehreye bürünmüş ve yeni bir kimlik arayışına girmiştir.

Bütün bu değişmeler dikkate alınarak 1860 yılını esas kabul edip, bu tarihten sonra gelişen edebiyatımız Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı olarak adlandırılmış ve bu dönem kendi ölçüleri içinde değerlendirilmiştir.

4. Coğrafi Değişim

9. ve 10. yüzyıllarda bazı Türk boylarının ayrı devletler kurup kendi yazı dillerini oluşturmuşlardır. Farklı coğrafyalarda ve değişik kollar halinde gelişen dilimizin bugün Azeri Türkçesi, Kırgız Türkçesi, Özbek Türkçesi, Türkiye Türkçesi ve Balkan Türkçesi gibi birçok şivesi vardır.

Özetle;

Türk Edebiyatının dönemlere ayrılmasında;

  • Dil anlayışı
  • Dini hayat
  • Kültürel farklılaşma
  • Sanat anlayışı
  • Coğrafya değişimi
  • Lehçe ve şive ayrılıkları etkili olmuştur.


Hafıza teknikleriyle Edebiyat dersini kısa sürede öğrenin. Nasıl mı? Tıklayın!
Etiketler: , ,

Sponsor Bağlantılar

87 YORUM VAR “Türk Edebiyatının Dönemlere Ayrılmasındaki Ölçütler”

Çok teşekkür ederim çok işime yaradı.

çok güzel olmuş ellerinize sağlık

sınava sizden hazrlanıyorum

bende sınava sizden hazırlanıyorum:)

Edebiyat Öğretmeni | 22 Ekim 2012 Saat 23:37

Bizce biraz daha Yazım Kuralları konusuna bakmalısın, “ben de” ayrı yazılması gerekir çünkü :)

Dersde yazmamıştım buradan okuyarak anladım teşekkürler.

Bence çok genel, lütfen daha önemli bilgileri vurgulayın. Yine de teşekkürler ama örnek sorularla desteklerseniz iyi olur.

Teşekkürler arkadaşlar.

Teşekkürler.

Teşekkür ederim.

Sitenizi çok beğeniyorum fakat diğer arkadaşların da söylediği gibi sadece işimize yarayacak önemli bilgileri paylaşmanız herkes için daha iyi olur diye düşünüyorum. Eylül’e kaldım ve sınavlara buradan çalışıyorum. Teşekkür ederim böyle bir site yaptığınız için.

Çok yararlı bilgiler.

Çok teşekkür ederim.

Sitenizi çok beğeniyorum.

Çok teşekkür ederim.

Çok teşekkür ederim. Çok güzel olmuş :)

Çok teşekkürler.

Önemli yerler vurgulansa daha iyi olur ama yine de güzel.

Biraz kısaltma yapılabilir ben öyle yaptım okulun 2. günü bu ödev verildi lise 2 :D neyse sırf hocaya alıştığım için :D kısalta kısalta yazdım teşekkürler :D iyi geceler.

Çok teşekkür ederim :D

Evet ben de katılıyorum arkadaşlara bence de güzel olmuş ama bir iki soruyla tamamlayabilirdiniz yine de teşekkürler.

Biraz daha özet olabilirdi.

Teşekkürler istediğim her bilgi var.

Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasındaki ölçütlerin hazırlık çalışmaları.

Eyvallah :D Yazması sizden özeti bizden :D

Eyvallah kardeşim çok işime yaradı gerçekten eline sağlık emeğine sağlık.

İbrahim Kılıç | 24 Eylül 2013 Saat 16:57

Çok işime yaradı ellerinize sağlık.

Çok yararlı oldu.

Süperdi emeği geçen herkese teşekkürler.

Çok işime yaradı ellerinize sağlık.

Çok teşekkürler.

Allah emeği geçen herkesten razı olsun.

Teşekkürler.

Daha kısa ve öz yok mu?

Çok teşekkür ederim emeği geçen herkese.

Teşekkür ederim sağ olun var olun.

Teşekkürler.

Çok sağolun işime yaradı teşekkürler :)

Beğendim sağolun.

Çok güzel bilgiler bunlar.

Abdurrahman | 1 Ekim 2013 Saat 09:21

Faydalı olan bilgiler.

Çok güzel ve anlaşılırdı emeği geçen herkese teşekkürler.

Teşekkür ederim gerekli araştırmam için yeterli. :)

Çok işime yaradı teşekkürler.

Çok teşekkürler ihtiyacım olan bilgiyi aldım.

Çok teşekkür ediyorum işime çok yaradı:)

Çok güzel anlatmış bu konuyu anlamamıştım ama öğrendim.

Teşekkürler çok yararlı oldu.

Çok teşekkürler.

Çok teşekkürler işime yaradı, ALLAH razı olsun.

Sizin sayenizde sınıfça sınava hazırlanıyoruz.

Çok teşekkürler.

Güzeldi sağolun.

Çok teşekkürler.

Sağolun işime çok yaradı.

Sağolasınız çok teşekkür ederim saygılarımla.

Anlatılanlar çok güzeldi bizim için çok sağolun.

Hiç de güzel değil bence daha güzelini yapın.

Güzel olmuş ama daha kısa olabilirdi.

Çok yazılmış, kısa olmalı.

Çok faydalı bir yazı olmuş.

İdare eder bir bilgi vermiş.

Bedriye Şen | 4 Aralık 2013 Saat 14:24

Çok teşekkürler, sınava hazırlanabildim ama inşallah Hakan hoca sınav sorularını kolay sorar.

Hakikaten faydalı bir yazı.

Çok işe yarar bir site!

Siteye teşekkür ediyorum.

Çok işime yaradı.

Teşekkürler :)

Bu konu lazımdı bana.

Bence çok uzun.

Mükemmel ötesi çok teşekkür ederim.

Elinize sağlık.

Harika bir şey çok güzel.

Ben de çok beğendim ellerinize sağlık.

Ellerinize sağlık çok teşekkürler.

Münire Tiryaki | 20 Eylül 2014 Saat 14:49

Çok teşekkürler.

Çok sağol gardaş.

Eyvallah.

Ama nedenleri demiyor ki ölçütleri diyor.

Çok teşekkürler.

Çok güzel, elinize sağlık.

Çok sağolun.

Çok sağ olun. Allah ne muradınız varsa versin, tuttuğunuzu altın etsin.

Nereden bulmuşlar bunu çok mu aramışlar!

I think this is beautiful.

Aferin evlatlarım iyisiniz. Daha da iyi olmanızı isterim.

YORUM BIRAKIN:

İsim (Gerekli):
E-Mail (Yayınlanmayacak-Gerekli):
Yorumunuz: