Ses Olayları

a. Ünlü Türemesi

Kimi sözcükler ek alırken sözcük ile ek arasında bir ünlü ortaya çıkar. Buna ünlü türemesi adı verilir.

“Azıcık aşım, kaygısız başım.” cümlesinde “az” sözcüğü “-cık” ekini alırken arada “ı” ünlüsünün türediğini görüyoruz: güpegündüz, gencecik, biricik vb. sözcüklerinde de ünlü türemesi vardır.

b. Ünlü Düşmesi

Türkçede iki heceli olan ve ikinci hecesinde dar ünlü (ı, i. u, ü) bulunan kimi sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün ikinci hecesindeki dar ünlü düşer. Buna ünlü düşmesi ya da hece düşmesi denir.

Akıl-ım           >          aklım
Şekil-ini          >          şeklini
Boyun-u          >          boynu

Birleşik sözcüklerde iki sözcüğün birleşimi sırasında ünlü düşmesi görülebilir.

Cuma ertesi     >          cumartesi
Kayın ana       >          kaynana
Kahve altı       >          kahvaltı

“etmek, olmak, eylemek” yardıma eylemleriyle yapılan birleşik fiillerde de ünlü düşmesi görülebilir.

Kayıp olmak   >          kaybolmak
Kayıt etmek    >          kaydetmek
Seyir etmek     >          seyretmek

Bazı sözcüklerin türetilmesi sırasında ünlü düşmesi görülür.

sıyır-ık             >          sıyrık
ayır-ıl-an         >          ayrılan
devir-ik           >          devrik
buyur-uk         >          buyruk

c. Ünlü Daralması

Türkçede “y” ünsüzünün daraltıcı bir özelliği vardır. Buna göre “a, e” düz – geniş ünlüleriyle biten sözcüklere şimdiki zaman eki “-yor” getirildiğinde, sözcüğün sonundaki düz – geniş ünlüler daralarak “ı, i, u, ü” ye dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

“Annemin kaç gündür yüzü gülmüyor.” cümlesinde “gülme-” fiiline “-yor” şimdiki zaman eki getirilmiş ve fiilin sonundaki “e” ünlüsü daralarak “ü”ye dönüşmüştür. Dolayısıyla ünlü daralması olmuştur.

Yaşa-yor         >          yaşıyor
Bilme-yor        >          bilmiyor
Ye-y-enler       >          yiyenler
İste-yor           >          istiyor

sözcüklerinde de ünlü daralması olmuştur.

d. Ünsüz Benzeşmesi

Sert ünsüzlerle biten sözcüklerden sonra “c, d, g” yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç, t, k” olur. Buna ünsüz benzeşmesi veya ünsüz uyumu denir.

“Her işte bir hayır vardır.” cümlesinde “iş” sözcüğü “ş” sert ünsüzüyle bitmiştir. Sonra da sözcüğe “-de” hâl eki getirilmiştir. Sözcüğün sonundaki sert ünsüzden dolayı ekin başındaki “d” yumuşak ünsüzü sertleşerek “t” olmuştur. Dolayısıyla “işte” sözcüğünde ünsüz benzeşmesi vardır.

Seç-gi              >          seçki
Simit-ci           >          simitçi
1955-de          >          1955-te

sözcüklerinde ünsüz benzeşmesi vardır

e. Ünsüz Yumuşaması

Türkçede “p, ç, t, k” sert ünsüzleriyle biten sözcüklerin sonuna ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün sonundaki sert ünsüzler yumuşayıp “b, c, d, g, ğ” olur. Buna ünsüz yumuşaması denir.

p > b
ç > c
t > d
k > ğ’ye dönüşür.

“Bu, bardağı taşıran son damlaydı.” cümlesinde “bardak” sözcüğüne ünlüden oluşan “-i” hâl eki gelmiş ve sözcüğün sonundaki sert ünsüz olan “k”, yumuşayarak “ğ ‘ye dönüşmüştür. O hâlde “bardağı” sözcüğünde ünsüz yumuşaması olmuştur.

“Kardeşim bu rengi çok sever.” cümlesinde “renk” sözcüğüne “i” ünlüsü gelmiş ve sözcüğün sonundaki “k” ünsüzü “g ‘ye dönüşmüş, yani ünsüz yumuşaması olmuştur.

ilaç-ı                 >          ilacı
armut-un         >          armudun
dolap-ım         >          dolabım
icat-ı                >          icadı

sözcüklerinde de ünsüz yumuşaması vardır.

Sert ünsüzle biten sözcüklerle “etmek, olmak” yardımcı eylemlerinin oluşturduğu birleşik fiillerde ünsüz yumuşaması görülür.

Kayıp etmek   >          kaybetmek
Kayıt olmak    >          kaydolmak

Tek heceli sözcüklerde genellikle ünsüz yumuşaması olmaz.

Kaç-a              >          kaça
Süt-ü               >          sütü

sözcüklerinde ünsüz yumuşaması olmamıştır. Ancak,

Çok-u              >          çoğu
Renk-i             >          rengi

sözcüklerinde ünsüz yumuşaması olmuştur.

Özel isimlerde ünsüz yumuşaması konuşma sırasında olsa bile bu, yazıda gösterilmez.

“Zonguldak’ın nesi meşhur?” cümlesinde özel isim olan “Zonguldak’ın” sözcüğü konuşma sırasında “Zonguldağın” biçiminde telaffuz edilir. Ancak bu yumuşama, görüldüğü gibi, yazıda gösterilmez.

Türkçeye yabancı dillerden geçmiş “sanat, hukuk, hürriyet vb.” sözcüklerde ünsüz yumuşaması görülmez.

f. Ünsüz Türemesi

“Affına sığınıyorum.” cümlesinde “af” sözcüğü ünlüyle başlayan bir ek alırken ikinci bir ünsüz (f) türemiştir. İşte “af, zan, his, şık vb.” sözcüklerin sonuna ünlüyle başlayan bir ek gelirse sözcüğün sonunda bir ünsüz daha ortaya çıkar. Buna ünsüz türemesi denir.

Zan-ımca         >          zannımca
His-ine             >          hissine
Af-ı                    >          affı

sözcüklerinde de ünsüz türemesi olmuştur.

“etmek, olmak” yardımcı eylemleriyle yapılan bileşik fiillerde de ünsüz türemesi görülebilir.

Ret-etmek       >          reddetmek
Af-etmek        >          affetmek
Hal-olmak       >          hallolmak

g. Ünsüz Düşmesi

“k” ünsüzüyle biten kimi sözcükler, ek aldığında sözcüğün sonundaki bu ünsüz bazen düşer. Buna ünsüz düşmesi denir.

“Alçacık bir ağacın altında oturduk.” cümlesinde “alçacık” sözcüğünde ünsüz düşmesi olmuştur. “Alçak” sözcüğü “-cık” ekini alırken sözcüğün sonundaki “k” ünsüzü düşmüştür.

Ufak-cık         >          ufacık
Büyük-cek      >          büyücek

sözcüklerinde de ünsüz düşmesi olmuştur.

h. Kaynaştırma Ünsüzleri

Türkçede iki ünlü yan yana bulunmayacağından ünlü ile biten bir sözcüğe yine ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde araya “y, ş, s, n” kaynaştırma ünsüzlerinden uygun olanı (koruyucu ünsüzler) girer.

“O, konuşmayı pek sevmezdi.” cümlesinde “konuşma” sözcüğü ünlüyle bitmiştir. Bu sözcük “ı” ekini almıştır. İki ünlü yan yana bulunamayacağından, araya “y” kaynaştırma ünsüzü girmiştir.

Annesi, yirmişer, elmaya sözcüklerinde de kaynaştırma ünsüzü vardır.

i. n>m Değişmesi

Türkçede kullanılan bazı kelimelerdeki b ünsüzünden önce gelen n ünsüzü m’ye dönüşür:

saklanbaç, penbe, çenber, anbar, saklambaç, pembe, çember, ambar

Yukarıdaki sözcüklerde n ünsüzü m’ye dönüşmüştür.

j. Ulama

Ünsüzle biten bir sözcüğün ünlü ile başlayan bir sözcüğe eklenmesidir.

Teyzem_ananas_aldı.
Konunun_önemli bölümlerinin_altını çizdim.

Not: Sözcükler arasında noktalama işareti varsa ulama yapılamaz.

Atatürk, ulusa seslendi.

Burada Atatürk ve ulusa sözcükleri arasında noktalama işareti olduğu için ulama yapılamaz.

1.307 Yorum Var: “Ses Olayları

    1. Çok sağ olun yararlı bir site, emeği geçen herkese teşekkür ederim.

  1. Benim bildiğim kadarıyla ulama da bir ses olayıdır ama burada yazılmamış, yine de işime yaradı teşekkürler :)

    1. “Gerçekten” d-t ünzüz benzeşmesi; “anlıyorum” ünlü a-ı daralması.

  2. Eyvallah hocam, Allah uzun ömürler versin sorumluluk sınavlarından geçeceğim sizin sayenizde c(: c(:

    1. “ak” sözcüğünden gelir, yani k sesi ğ’ye dönmüştür. Ünsüz yumuşaması vardır.

  3. “tren” kelimesi Türkçenin hangi ses özelliklerine uymaz? Hocam cevaplarsanız çok memnun olurum. Şimdiden teşekkürler.

    1. Zaten yabancı bir kelimedir. Ayrıca tr ünsüz çiftiyle başlayan bir kelime Türkçede yoktur.

  4. Vallaha hocam çok sağolun, Türkçe ödevim için gerekliydi. İlk bu sayfaya bakmıştım ama kısa sürede buldum. Yeniden teşekkürler :)

  5. Kaynaştırma ünsüzlerinde her yan yana gelen iki ünlü için geçerli mi? Yoksa belli bir kelime grupları var mı?

    1. Kelime ünlüyle bitmeli ve ünlüyle başlayan bir ek almalıdır.

  6. Gerçekten çok güzeldi , performans ödevimi yaptım çok teşekkür ederim. Elinize salık :)

  7. Çok teşekkürler. Herkes söylediğimi söylemiş, söylenecek başka bir şey kalmamış zaten.

  8. Çok güzel siteymiş benim işime yaradı. Sınavlarda iyi bir siteymiş daha çok işime yaradı. Herkese bu siteyi tavsiye etmekteyim herkese başarılar dilerim.

  9. Çok sağolun, performansımı bu siteden yaptım ama daha kaç aldığını bilmiyorum ama emin 100 alacağım, öğretmen çok beğendi.

    1. Çok güzel ilk kez internet üzerinden bir sınava çalışabildim. Çok teşekkürler.

  10. Çok işime yaradı çok teşekkür ederim bu siteyi kurana. TÜRKÇE performans ödevinden 100 aldım.

  11. Gerçekten çok güzel ve doğru bilgiler çok teşekkür ederim. Performans ödevimde gerek örnekleriyle olsun gerek anlatımlarıyla çok yardımcı oldu. Puanımın yüksek olmasında yardımcı olmasının yanı sıra ses olaylarını anladım ve örnekleriyle pekiştirdim, 6.sınıf öğrencisiyim tekrar teşekkür ederim. :)

  12. Performans ödevime yardımcı oldu sağolun. Bu siteyi yapanın elleri dert görmesin bana da dua etsin ki iyi bir not alayım.

  13. “karmakarışık, çalışıyordu, uyuyakalmak” ses olaylarına giriyor mu, giriyorsa hangisi, cevaplayabilir misiniz?

  14. Süper olmuş, ellerinize sağlık. Dil ve Anlatımdan 100 alamazsam kendimi paralarım. Tekrar teşekkürler.

  15. “Azıcık” kelimesi için : ” “az” sözcüğü “-ak” ekini alırken arada “ı” ünlüsünün türediğini görüyoruz ” denilmiş fakat bence ak değil “-cık” ek olması gerekiyordu yanlış anladıysam özür dilerim.

    1. Çok güzel olmuş tebrik ederim, bu siteyi kuran kişilere de sağ olun diyorum.

  16. Ben 5’e gidiyorum, performans ödevi konusu ses bilgisi örnekleri. Bu site işime yaradı, bu siteyi yapanlara teşekkürler.

  17. Gerçekten süper, 7 ye gidiyorum performansımız vardı çok ama çok ama çok güzel olmuş. (thank you thanks)

  18. İşime yaradı. Ödevimi buradan yaptım. Bu sayede inşallah yarın iyi bir not alacağım. Hoca özellikle ses olaylarından soracağını üstüne basa basa belirtmişti. En kısa ve en iyi sizin sitenizde buldum. Teşekkür ederim.

  19. Çok beğendim arkadaşlar eğer hocanız anlatamıyorsa bu site size yardımcı olabilir.

  20. Siteye ilk girdiğimde sağ tarafa baktım dedim ne kadar çok konu varmış. Sonra aşağı bir indim yorumlarmış :)

  21. Vallahi hocam 15 tatil ödevime çok yardımınız dokundu iyi ki bu siteyi açmışsınız teşekkürler, Allah uzun ömürler versin hocam amin.

  22. Elinize emeğinize sağlık çok güzel anlatmışsınız, sınavıma buradan çalıştım.

  23. Çok sağolun da bana Handan adlı romanın ilk 15 sayfasındaki ses olayları lazım, yaparsanız çok teşekkür edeceğim.

    1. Harika, Türkçeden 5 bekliyorum sağolun yazanın ellerine sağlık.

  24. Çok teşekkür ederim, çok güzel olmuş hocam. Arıyordum en iyi sayfa en detaylı örneklisi burada emeğinize saygılar.

  25. Gerçekten Allah sizden razı olsun hocam. Ellerinize sağlık. Performans ödevimi yaptım sayenizde :D

  26. Çok güzel, süper, bayıldım. 7.sınıfa gidiyorum yarın sınav var. Çok işime yarıyacak. teşekkürler, çok ama çok sağ olun. Yazı uzun olsada okumaya değer. Herkes okumalı bence. Bu yazıyı öve öve bitiremem artık. Çok sağ olun gerçekten. :D

  27. Çok teşekkürler. Dil ve anlatımdan sorumlu geçtim. 10. sınıfa geçtim hocamız da çok güzel örnekler veriyordu okulda ama olsun buradan da bilgi aldığım iyi oldu. Evet bazı konular eksik ama olsun. İnşallah geçerim. Okullara 1 hafta kaldı çalışıyoruz bakalım inşallah iyi geçer. Bu arada sağolun güzel olmuş teşekkür ederim :)

  28. Çok teşekkürler. Dil ve anlatımdan sorumlu geçtim. 6. sınıfa geçtim hocamız da çok güzel örnekler veriyordu okulda ama olsun buradan da bilgi aldığım iyi oldu. Evet bazı konular eksik ama olsun. İnşallah geçerim. Okullar başladı çalışıyoruz bakalım inşallah iyi geçer. Bu arada sağolun güzel olmuş teşekkür ederim :)

  29. Beğendim ama ünlü türemesinin örneği yok niye koymadınız anlamadım başka siteden baktım mecburen.

    1. Yazının başında örnek var göremediniz herhalde.

  30. Çok teşekkür ederim, dışarıya gittiğim için defterim eksikti ve ben de sayfanızdan yararlandım sınavım iyi geçti tekrar teşekkürler.

  31. Buyruk, küçüldü, kavşak, satarak ve kahrolmak ünlü-ünsüz düşmesi ve ünlü-ünsüz türemesi lütfen acilleri lazım.

    1. Buyur-uk: ünlü düşmesi, küçük-l-dü: ünsüz düşmesi, kavuş-ak: ünlü düşmesi, kahır-olmak: ünlü düşmesi.

  32. Verdiğiniz örnekler konuyu açıklamaya yönelik, zaten biz öğrenciler için en açıklayıcı yol örnek bu yüzden sizi tebrik ediyorum.

  33. İyi güzel olmuş da büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumu ses olayı mı yoksa başka bir şey mi?

  34. Bu site benim ve arkadaşlarım için çok güzel oldu. Emirhan Ş. Zafer Ö. Ömer Er. Ü. Ümit G. Ahmet E. A/9E AİHL

  35. Çok teşekkür ederim. Çok işime yaradı. Özellikle “ulama” daha çok işime yaradı. Onun için ayrıca teşekkür ederim.

  36. Hocam elleriniz dert görmesin çok işime yaradı. Yarın hocama göstereceğim inşallah ödevimi beğenir :D

  37. Güzel ama ünsüz değişimlerinde hepsini almamışsınız. n-m değişimi, b-p değişimi, ğ-v değişimi, d-t değişimi hepsini almamışsınız. ;)

  38. harika teşekkürler. Sınavdan 100 aldım, performans ödevim sergiye kondu. Sanko Koleji’nde sergilenecek.
    Trabzon Sanko Koleji

  39. Bu şiirdeki ses olaylarına yardımcı olur musunuz?

    Geri Gelen Mektup

    Ruhun mu ateş, yoksa o gözler mi alevden?
    Bilmem bu yanardağ ne biçim korla tutuştu?
    Pervane olan kendini gizler mi hiç alevden?
    Sen istedin ondan bu gönül zorla tutuştu.

    Gün, senden ışık alsa da bir renge bürünse;
    Ay, secde edip çehrene, yerlerde sürünse;
    Herşey silinip kayboluyorken nazarımdan,
    Yalnız o yeşil gözlerinin nuru görünse…

    Ey sen ki kül ettin beni onmaz yakışınla,
    Ey sen ki gönüller tutuşur her bakışınla!
    Hançer gibi keskin ve çiçekler gibi ince
    Çehren bana uğrunda ölüm hazzı verince
    Gönlümdeki azgın devi rüzgarlara attım;
    Gözlerle günah işlemenin zevkini tattım.
    Gözler ki birer parçasıdır sende İlahın,
    Gözler ki senin en katı zulmün ve silahın,
    Vur şanlı silahınla gönül mülkü düzelsin;
    Sen öldürüyorken de vururken de güzelsin!

    Bir başka füsun fışkırıyor sanki yüzünden,
    Bir yüz ki yapılmış dişi kaplanla hüzünden…
    Hasret sana ey yirmi yılın taze baharı,
    Vaslınla da dinmez yine bağrıdaki ağrı.
    Dinmez! Gönülün, tapmanın, aşkın sesidir bu!
    Dinmez! Ebedi özleyişin bestesidir bu!
    Hasret çekerek uğruna ölmek de kolaydı,
    Görmek seni ukbadan eğer mümkün olaydı.

    Dünyayı boğup mahşere döndürse denizler,
    Tek bendeki volkanları söndürse denizler!
    Hala yaşıyor gizlenerek ruhuma ‘Kaabil’
    İmkanı bulunsaydı bütün ömre mukabil
    Sırretmeye elden seni bir perde olurdum.
    Toprak gibi her çiğnediğin yerde olurdum.

    Mehtaplı yüzün Tanrı’yı kıskandırıyordur.
    En hisli şiirden de örülmez bu güzellik.
    Yaklaşması güç, senden uzaklaşması zordur;
    Kalbin işidir, gözle görülmez bu güzellik…

    Hüseyin Nihal Atsız

  40. Bence hiç de uzun değil hatta kısaltarak yazmışlar. Örnekler harika zaten ellerinize sağlık çok yardımcı oldu :) Allah razı olsun :)(:

  41. Gecenin üçünde vallahi çok iyi geldi sağolun, ellerinize sağlık. Yarın iki sınav var edebiyat ve dil anlatım :(

  42. Bazı eksikler var onları da katmanızı isterim, ondan başka eksikler yine de teşekkürler.

  43. Elinize sağlık sizin sayenizde performans ödevimi yazdım. Ne kısa ne uzun vallahi Allah razı olsun sizi seviyorum.

  44. Çoğunluğun fikirleri, azınlığın fikirlerinde daha önemlidir; ben bu çoğunluğun içindeyim. Sonuç itibariyle çok güzel olmuş…

  45. 1. Sararan ve yalnız sözcüklerinde bir ses olayı var mı?
    2. “Bahçedeki çiçeklerin kokusu başımızı döndürdü.” cümlesinde kaynaştırma ünsüzü var mı?

    1. sarı-ar-an ve yalın-ız sözcüklerinde ünlü düşmesi vardır. 2.cümlede ise koku-s-u sözcüğünde s kaynaştırma ünsüzüdür.

  46. Çok sağolun kısa ve öz biçimde anlatılmış, yarına teslim etmem gereken ödevim vardı çok yardımcı oldu.

  47. Sınava gireceğim okula gidince bakalım kaç puan alacağım? Çok teşekkürler bütün konuyu çok iyi anladım.

    1. Normalde yumuşama olması gerekirken olmamıştır. Çünkü dilimize yabancı dillerden giren kelimelerde yumuşama olmaz. Sanat, hukuk gibi.

  48. Şiir içinde ses olayı dedim şiirde gösterecektiniz yok ben beğenmedim, teker teker ayrıntılı istiyorum lütfen.

  49. Gerçekten çok işime yaradı, konuyu anlayamıyordum ama siz kısa ve öz yazmışsınız çok sağolun.

  50. Çok güzel hazırlamışsınız hocam emeğinize sağlık zor bir zamanda çok işime yaradı çok da iyi anladım :-)

  51. Yavrularım ben de öğretmenim, uzun zamandır ben bu meslekteyim internet sitelerine fazla güvenmeyin düzenli not tutun çok güzel olur. Sınıfın en başarılısı sizler olursunuz. Lütfen bana güvenin.