Eleştiri (Tenkit)

Sponsorlu Bağlantılar

Şiir, tiyatro, hikâye, roman, resim, heykel, film gibi bir sanat veya düşünce eserinin, zayıf ve güçlü yönleri göz önünde bulundurularak gerçek değerini belirleme amacıyla yapılan inceleme sonucunun anlatıldığı yazı türüne “eleştiri (tenkit)” denir. Bir kimsenin kendi eleştirisini yazarken ortaya koyduğu esere “otokritik” veya “özeleştiri” denir.

Eleştirinin amacı, iyi ve güzel olan sanat yapıtının değerini ortaya çıkarmak, sanatı iyi ve güzel olmayandan kurtarmak, kalıcı bir niteliğe kavuşturmaktır. Sanatçıyı daha güzel, daha güçlü, daha olgun, daha başarılı eserler yaratmaya teşvik etmektir. Okura, izleyiciye ve sanatçıya kılavuzluk yapmaktır.

Eleştirmen, hangi sanat eserini eleştirecekse o sanat dalının gerektirdiği birikime sahip olmalıdır. Bu yüzden, eleştiri yazmak kolay bir iş değildir. Eleştirmen; bir eseri veya kişiyi şekil, ruh, konu ve anlatım bakımından inceler. Eleştirmen, eser hakkında okuyucuyu her yönden bilgilendirir. Hem okura hem de eserin yazarına kendini geliştirmesi için yol gösterir.

Eleştirinin özellikleri şunlardır:

  • Eleştirilen sanat eserinin kimin tarafından, hangi zaman ve çevrede, hangi şartlar altında yazıldığı dikkate alınır; yerli ve yabancı benzerleriyle karşılaştırması yapılır.
  • Eleştirilen bir sanat eseri konusu, dili, üslubu, tekniği, kahramanları, gözlem ve betimlemeleri bakımından değerlendirilir.
  • Eleştirilen eserin sanatçısının orijinal görüş ve duyuşları saptanır. Eserin sanat dünyasına ne gibi bir katkı yaptığı ortaya konur.
  • Bir sanatçı eleştiriliyorsa onun hataları, orijinal yanları belirtilir, sanatını geliştirmesi için yapması gerekenler açıklanır.
  • Eleştiriye konu olan eser, yalın bir dille tanıtılır.
  • Eleştirmen, eserin gerçek değerini, güçlü ve zayıf yönlerini, özünü ve önemini belirtir; yeni eserler için sanatçılara kılavuzluk eder.
  • Bir şiirin eleştirisini yapan kişi şair olmayabilir ama bu türün bütün özelliklerini çok iyi bilmeli, başka örneklerle karşılaştırarak şiirin gerçek değerini taraf tutmadan belirleyebilmelidir.

Eleştiri Türleri

a. İzlenimsel (empresyonist) eleştiri: Edebî eserlerin okuyucu üzerinde bıraktığı etkilerden, izlenimlerden yola çıkılarak yapılan eleştirilere “izlenimci eleştiri” denir. İlkelerini ünlü Fransız edebiyatçı Anatole France (Anatol Frans)’ın belirlediği ve eleştirmenin bir eseri kendi zevk, algılama, değer ölçülerine göre incelediği eleştiri türüdür. Bu tür eleştirilerde öznel, kişisel yargılar ağırlıktadır. Bu nedenle günümüzde izlenimsel eleştiri edebiyat dünyasından pek rağbet görmez.

b. Nesnel (bilimsel) eleştiri: Edebî eserlerin içerik, yapı ve üslûpları üzerinde tarafsız olarak yapılan eleştirilere de “bilimsel eleştiri” denir. Bu eleştiri türünde, her eserin değerlendirilmesinde kullanılabilecek ölçütler vardır. Eleştirmen, kişisel yargılara varmaktan kaçınmaya çalışır. Bilimsel araştırmalardan yararlanarak, eseri tarafsız bir gözle değerlendirir. Eseri, ister beğensin ister beğenmesin, kendi duygularını işin içine katmadan, eserin sanat değerini ortaya koymaya çalışır.

Dünya Edebiyatında Eleştiri

Eleştiri uzun zaman, “kusur bulmak” gibi algılanmıştır. Eleştiriyi kişiden kişiye değişen bir zevkin sonucu olmaktan kurtarmak, onu belli prensiplere göre değerlendirmek gerektiği fikri 19. yüzyıldan itibaren yaygınlaşmaya başlamıştır. Özellikle edebiyat akımları döneminde eleştiri, bir tür olarak karekteristik niteliklerini kazanmıştır. Eleştiri türü Avrupa’da Boielau, Sainte Beuve, Hippolyte Taine, Brunetiere, Jules Lamaitre, Anatole France, Remy de Gourmont, Gustave Lanson, Lessing, Hazlitt, Cariyle, Ruskun ve Belinski gibi sanatçılarla temsil edilmiştir.

Türk Edebiyatında Eleştiri

Eleştiri türü Türk edebiyatına makale, fıkra, deneme ve sohbet gibi Batıdan Tanzimat Döneminde geçmiştir. İlk başlarda dil ile ilgili eleştiriler yazılmıştır. Sonra özellikle Namık Kemal ve Recaizâde Mahmut  Ekrem, eleştiri türünün sınırlarını genişletmiştir. Türk edebiyatında ilk eleştiri yazısı Namık Kemal’in “Lisan-ı Osmanînin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazâtı Şâmildir” adlı yazısıdır. İlk eleştiri eseri ise yine Namık Kemal’e ait olan ve Ziya Paşa’nın “Harabat” şiir antolojisini eleştirdiği eseri “Tahrib-i Harabat”tır. Servet-i Fünun edebiyatı döneminde ise Bat tarzında eleştiriler kaleme alınmıştır. Türk edebiyatında ise eleştiri türünde eserleriyle Hüseyin Cahit, Cenap Şahabettin, Ali Canip, Yakup Kadri, Nurullah Ataç, Ahmet Hamdi Tanpınar, Mehmet Kaplan, Cemil Meriç, Mehmet Murat, Vedat Günyol, Tahir Alangu. Asım Bezirci, Rauf Mutluay, Metin And, Özdemir Nutku öne çıkan isimlerdir.

Eleştirinin Diğer Türlerden Farkı

Eleştiri, yaratıcı sanatların arasında değildir. Eleştiri, edebî esere veya başka sanatlara bağlı bir türdür. Eleştirinin varlığı, kendisi dışında bir sanatı gerektirir. Edebî eserin konusu bütün maddi ve manevi varlığı ile yazar, çevresi ve kâinattır. Eleştirinin konusu ise sanat eseridir, bir başkasının yazdıklarıdır. Yani eleştiri, bir dil yapıt üzerine ikinci bir dil varlığıdır. Eleştiri, doğrudan kaleme alınmaz. Eleştirinin yazılabilmesi için ortada eleştirilecek kişi veya eser olmalıdır.



Hafıza teknikleriyle Edebiyat dersini kısa sürede öğrenin. Nasıl mı? Tıklayın!
Etiketler: , , , , ,

Sponsor Bağlantılar

91 YORUM VAR “Eleştiri (Tenkit)”

Merhaba çok yardımcı oldunuz.

Çok sağolun ve çok teşekkürler :)

Çok yardımcı oldunuz teşekkürler ;)

Hoş olmuş.

Çok iyi oldu teşekkürler.

Kıyak olmuş.

Çok sağolasın teşekkürler :)

Çok güzel.

Çok teşekkürler, çok yardımcı oldunuz.

Çok iyi.

Sayenizde edebiyattan 95 aldım çok teşekkür ediyorum :)

Çok güzel bir site.

Çok işime yaradı yardımlarınız için çok teşekkür ederim.

İyi olmuş.

Ödevim için gerekliydi. Teşekkürler.

Eleştiri yazısı yazmam gerekiyordu ve bana çok yardımcı oldu gerçekten çok teşekkürler :)

Yardımınız için sağolun :) Teşekkür ederiz.

Çok teşekkürler.

Çok sağolun işime çok yaradı.

Gerçekten yararlı bir site defter tutmuyorum ve nefret ediyorum tüm bilgiler var burada yapıp emek sarf edenlerin ellerine sağlık. TOKAT/TURHAL

Çok teşekkürler.

Edebi bir eserin eleştiri türünün özelliklerine göre incelenmesi.

Teşekkür ederim çok yardımcı oldunuz.

Eleştiri ödevim vardı çok yardımcı oldunuz teşekkürler.

Tanzimat edebiyatında ve divan edebiyatından eleştirileri bulamıyorum yardımcı olur musunuz?

Çok süper!

Eyvallah çok saolun. Faydalı olabilmişsinizdir umarım :D yani sanırım :P

Çok teşekkürler çok yardımcı oldunuz.

Çok teşekkürler :-)

Ödev için gerekliydi sağ olun.

Sağ olun Allah razı olsun.

Herkese teşekkürler.

İşime yaradı.

Teşekkür ederim.

Bir insan hakkında eleştiri yazısı yazılabilir mi? Lütfen yorum atın.

Çok teşekkür ederim.

Edebiyat Öğretmeni | 18 Şubat 2014 Saat 16:24

Yazılabilir.

Teşekkürler.

Çok iyi.

Bence gayet güzel anlatılmış.

Çok sağolun.

Fazla teferruatlı değil :(

Çok sağolun.

Eleştiri ile ilgili ödevim vardı, çok yardımcı oldunuz teşekkürler. :)

Çok teşekkür ederim yardımcı oldunuz.

Çok teşekkür ederim :)

Çok fena süper olmuş. İşime yaradı. Teşekkürler.

Güzel ve açıklayacı bir anlatım olmuş fakat bir de eleştiriye örnek metin, cümle ya da komposizyon yazsaydınız belki daha hoş olabilirdi. Yine de güzel ama teşekkürler.

Çok sağolun ödev için çok yardımcı oldu.

Güzel olmuş.

Çok güzel bir site, gerçekten çok faydalı. Hocanın anlatmadığını burada anlayabiliyorum.

Sade ve işe yarar olmuş.

İyi idare eder.

Teşekkürler.

Çok beğendim sağolun.

Çok beğendim çok çok sağolun.

Tam puan alamazsam bir daha bu siteyi kullanmam :(

Çok teşekkürler.

Bunu yazanın ellerine sağlık. Helal olsun çok yardımcı oldunuz…

İyi ama çok uzun anlatıyor.

Hocamız bir metin sordu, 2 kitabın yazılış şeklini anlatıyordu buna eleştiri dedi. Ne olacak bence makale olmalı kanıtlanabilir, yardım ederseniz sevinirim.

Edebiyat Öğretmeni | 3 Nisan 2014 Saat 17:23

Makaleler bilimsel yazılardır, nesnel ifadeler içerir. Eleştiri ise bir kişi, eser veya bir durum hakkında yazarın olumlu veya olumsuz düşüncelerini içeren yazılardır. Dolayısıyla eleştiri makaleye göre daha özneldir. Metin içindeki bazı yargıların kanıtlanabilir olması onun eleştiri olmadığını göstermez. Makalede ise önemli olan yazarın düşüncelerini okuyucuya kabul ettirmeye çalışmasıdır.

Tam aradığım bilgiler. Ödevimde çok isime yarayacak teşekkürler.

Teşekkürler sağolun emeği geçen herkese teşekkürler.

Herkesin emeğine sağlık, çok teşekkürler ödevden 5 almama yardımcı oldunuz. :)

Çok iyi bir site!

Allah razı olsun kardeşim. Bu siteyi çok seviyoruz.

Dilan Sarıkaya | 14 Nisan 2014 Saat 20:11

Yazanın ellerine sağlık çok iyi yazmışsınız teşekkür ederim.

Eleştiri ne anlama gelse de çok saçma şey.

Allah razı olsun istediğim tipte ödev oldu.

Eyvallah :)

Açıkçası işime yaradı.

Hiç beğenmedim :D

Harika bir anlatım.

Bravo iyi olmuş.

Süper sağolun.

Süper olmuş.

Bu siteyi diğer sitelere göre daha iyi ve öğrenciler için faydalı buluyorum. Kesinlikle yazılabilir.

Harika bir site!

Eyvallah.

Gerçekten bayıldım :-D :-)

Fena değil.

Eyvallah!

Çok anlamlı bir yazı olmuş teşekkür ediyoruz. İzniniz olursa bu yazınızı edebiyat öğretmeni ismi ile arkadaşlarımla paylaşmak istiyorum…

Teşekkürler.

Edebiyat Öğretmeni | 25 Mayıs 2014 Saat 20:28

Paylaşabilirsiniz.

Teşekkürler.

Teşekkürler.

Teşekkür ederim bu sayfayı açana, tam aradığım ödev.

Teşekkürler gerçekten çok yardımcı oldunuz :)

İyi olmuş.

YORUM BIRAKIN:

İsim (Gerekli):
E-Mail (Yayınlanmayacak-Gerekli):
Yorumunuz: